Nhà thờ Tổ và các lần tôn tạo, tu sửa
Di tích lịch sử quan trọng nhất của Họ Phan An Đà là Nhà thờ Họ ( Từ đường Họ ) tại An Đà Nội, phường Đằng Giang, quận Ngô Quyền, thành phố Hải Phòng
Theo biên bản xác định ranh giới, mốc giới và giao nhận mốc giới, kích thước thửa đất của Từ đường Họ Phan An Đà do cụ Phan Trọng Hậu đứng tên và được UBND phường Đằng Giang xác nhận vào tháng 2 năm 1999 thì Từ đường Họ Phan An Đà nằm trên thửa đất có tổng điện tích khoảng 250m2. Theo gia phả đất của họ trước đây do Trưởng Họ quản lý là trên một sào Bắc Bộ nhưng trong quá trình mưu sinh nhà Trưởng Họ đã phân chia, mất dần đất công của Họ (từ trước năm 1990)
Đất Nhà thờ Họ Phan
Theo Phú húy của các chi ngành và các cụ cao tuổi kể lại. Sau khi Nhà thờ Họ được tách riêng khỏi nhà Trưởng Họ thì được xây dựng đơn giản, nhà tranh vách đất. Trong thời gian làng được thành lập, xây dựng Đình, tôn tạo miếu thì Nhà thờ Họ cũng được tôn tạo xây dựng lại với 3 gian nhà gạch, khung gỗ mái lợp ngói Tây nhìn hướng Đông Nam, phía trước có vườn, ao. Vào các năm 1928, 1940 và 1950 Nhà thờ Họ đã được tôn tạo, tu sửa, dấu tích còn được ghi nhận trên các câu đầu bằng gỗ của Nhà thờ.
Nhà thờ Họ Phan trước năm 1999
Trong Nhà thờ chính gian giữa phía trên ngai, Ban thờ Tổ có bức đại tự ghi chữ: “KHỔNG THÀNH AN” có nghĩa là “ Rộng lớn, bao trùm tất cả là sự an bình “ là ý nguyện của Tổ Tiên muốn để dành ban cho con cháu, hậu duệ sau này. Trong Nhà thờ còn có nhiều câu đối cổ do các cụ ngày xưa để lại như:
“Nhất đường chiêu mục tinh thần tụ
Vạn thế Vân chủng Phúc lộc trường”
Hoặc là
“Đức thừa Tiên Tổ thiên niên thịnh
Phúc ấm nhi tôn bách thế vinh”
Theo ông Phan Cao Sơn: Bức Đại Tự và các đôi câu đối trên là của cụ Phan Văn Vọng cho chữ khi tôn tạo nhà thờ Họ vào năm 1928.
Nhà thờ Họ Phan trước năm 1999 - Đôi câu đối cổ
* Lần tôn tạo lớn (năm Kỷ sửu 2009) - Xây dựng lại Nhà thờ Họ
Do thời gian xây dựng đã lâu, tường mái Nhà thờ đã xuống cấp, vào mùa xuân năm Kỷ Sửu 2009, cả Họ đã đồng tâm nhất trí hưng công, đóng góp tiền của xây dựng lại Nhà thờ Họ trên nền xưa dáng cũ
Ngày 10/2 năm kỷ sửu âm lịch (tức 6/3/2009) khởi công
Ngày 25/5 năm kỷ sửu âm lịch (tức 17/6/2009) khánh thành
Lễ khởi công đại trùng tu Nhà thờ Họ Phan năm 2009
Lễ cất nóc xây dựng lại Nhà thờ Họ Phan năm 2009
Trong đợt đại trùng tu tôn tạo lần này, Nhà thờ Họ được xây dựng khang trang vững chắc trên cột bê tông, tường xây gạch, lợp ngói mái. Chủ tịch Hội đồng gia tộc lúc đó là bác Phan Văn Quyết, cụ Phan Trọng Hậu - nguyên Chủ tịch Hội đồng và gia đình đã có nhiều đóng góp, lo toan việc xây dựng Nhà thờ Họ. Bác Phan Văn Ánh và tốp thợ người trong Họ (Phan Văn Vinh...) đã trực tiếp xây dựng công trình Nhà thờ Họ. Các gia đình, con cháu trong Họ đã đóng góp, công đức nhiều kinh phí, vật chất cho việc xây dựng Từ đường.
Lễ khánh thành đại trùng tu Nhà thờ Họ Phan năm 2009
Trong Nhà thờ, Ban thờ Tổ ở gian chính giữa. Gian Tả vụ là Ban thờ các bà tổ cô, phía trên có bức hoành phi …, Gian Hữu vụ là Ban thờ các Đức ông, các Anh hùng liệt sĩ họ Phan An Đà và thờ vị Trưởng tộc đời trước, phía trên có bức hoành phi:
Ban thờ Tổ - Nhà thờ Họ sau khi trùng tu 2009
Trên tường đầu hồi phải Nhà thờ là Bia phả hệ của dòng tộc Họ Phan An Đà được lắp dựng tại Từ đường ngày 26 tháng 5 năm Quý Tỵ (tức 3/7/2013). Bia phả hệ lưu danh từ đời cụ thủy tổ đến hết hàng các cụ đời thứ 11 của họ (Duy nhất cả họ có cụ Phan Trọng Hậu được lưu danh trong bia). Còn lại các đời từ 12 đến đời 16 được lưu trong bản sơ đồ giấy để các Ngành, các Chi lưu giữ
Trên tường đầu hồi phía trái Nhà thờ là bia đá “Từ đường BIA KÝ” ghi lại quá trình xây dựng và tôn tạo Nhà thờ Họ qua các thời kỳ (đến năm 2009). Trong Nhà thờ còn nhiều đôi câu đối và các đồ thờ tự quý giá do các gia đình trong Họ cung tiến.
Bia đá “Từ đường BIA KÝ”
Trên nóc Nhà thờ là bức Biểu tự ghi chữ “Phan Tộc Từ đường “. Trước cửa Nhà thờ hai bên là hai cột đồng trụ cao lớn, vững chắc, có ghi đôi câu đối chữ nho và được cụ Phan Trong Hậu dịch là:
“Phan An Bắc địa danh truyền diễm
Tản Đà Nam Việt đắc kỳ xương “
Là để nhắc nhở con cháu nhớ về cội nguồn họ Phan và quê hương Đà Cụ - An Đà
* Lần tôn tạo lớn thứ hai (Nhầm dần 2022)
Năm 2021 - Thành phố mở đường Đông Khê 2 (Lê Quang Đạo) đi qua giữa khu dân cư An Đà Nội, qua Đồng Ninh nối vào đường Nguyễn Văn Linh. Nhiều gia đình trong Họ phải di chuyển đi tái định cư nơi khác, may thay Từ đường Họ Phan An Đà vẫn còn tồn tại, nằm ngay bên mặt đường mới. Tuy vậy do việc xây dựng đường mới, nhiều công trình trong khuôn viên Từ đường Họ bị ảnh hưởng, hư hại không còn phù hợp với quy hoạch hiện tại. Hội đồng gia tộc Họ đã báo cáo với Chính quyền địa phương xin được tôn tạo, nâng cấp các công trình phụ trợ của Từ đường Họ cho phù hợp với quy hoạch và cảnh quan mới. Nội dung tôn tạo bao gồm việc nâng cao phần bệ thờ lăng thủy tổ, nâng nền sân, xây dựng lại cổng, tường bao và các công trình phụ trợ khác trong khuôn viên. Riêng ngôi Nhà thờ Họ vẫn được giữ nguyên, không cải tạo thêm gì.
Ngày 8 tháng 4 năm Nhâm Dần âm lịch (tức ngày 8/5/2022) khởi công.
Ngày 15 tháng 8 năm Nhâm Dần âm lịch (tức ngày 10/9/2022) khánh thành.
Đồng thời cũng là ngày cúng Hậu phối, lập đàn phổ độ Tổ Tiên và các tiên linh trong Họ khi vừa trải qua những biến động về địa chấn do xây dựng đường mới và dịch bệnh (COVID19) những ngày tháng qua.
Cuối năm 2023 tiếp tục trang trí, đắp 4 bức tranh phù điêu bằng gốm về những di tích lịch sử của An Đà, phía ngoài tường bao cổng Nhà thờ Họ.
Trong đợt trùng tu nâng cấp khuôn viên Nhà thờ Họ lần này Chủ tịch HDGT là bác Phan Văn Tản. Các gia đình và con cháu trong Họ đã nhiệt tình đóng góp, công đức vào việc tôn tạo làm đẹp cho khuôn viên Từ đường Họ. Tốp thợ xây người trong Họ do bác Phan Văn Ánh phụ trách và các thành viên Phan Văn Hùng, Phan Văn Vinh … đã phát huy tài năng làm đẹp cho Từ đường dòng tộc.
Lăng Thủy Tổ
Lăng thủy tổ Họ Phan An Đà là công trình di tích lịch sử độc đáo riêng của Họ Phan An Đà được trang trọng đặt trước cửa sân Nhà thờ, vị trí trung tâm của Từ đường dòng Họ. Là nơi các thế hệ con cháu thường vào kính cẩn đang hương bái Tổ trước khi vào tế bái Tổ Tiên trong Nhà thờ.
Trước đó không biết từ khi nào, Mộ Tổ Họ Phan An Đà được đặt tại phía nam gò cao Đồng Ninh - Nghĩa trang cổ của làng An Đà xưa. Mộ Tổ được xây ốp bằng gạch, phía trên mộ là tường bao thấp quây vuông khoảng 10m2 nhìn hướng Đông Nam.
Năm 1981 toàn bộ nghĩa trang Đồng Ninh của An Đà phải di chuyển xuống nghĩa trang Mã Lan - Phụng Pháp để dành đất cho một dự án phát triển đô thị. Mộ Tổ cũng được di chuyển trong thời kỳ này từ Đồng Ninh về đặt giữa vườn trước cửa Nhà thờ Họ tại An Đà Nội. Mộ Tổ lúc đó được xây bằng gạch, phía trên xây cao có mái hình tứ giác, có tường bao thấp xung quanh, cửa nhìn vào Nhà thờ Họ. Năm 1986 được trồng thêm hai cây hoa đại hai bên.
Lăng Thủy Tổ trước cửa nhà Thờ Họ năm 2009
Từ sau thời kỳ này, Mộ Tổ được con cháu trong Họ gọi là Lăng Mộ Tổ để tỏ lòng tôn kính tri ân Tổ Tiên và đây là một công trình tâm linh của Tổ Tiên ngay tại Từ đường dòng tộc.
Lăng thủy tổ trước năm 2009
Ngay sau khi tôn tạo xây dựng lại Nhà thờ Họ năm 2009, Hội đồng gia tộc đã quyết định tôn tạo nâng cấp Lăng Tổ cho cao đẹp hơn phù hợp với cảnh quan Từ đường. Lăng được ốp đá, bệ thờ tôn cao, có 4 cột trụ nâng mái tứ giác, lợp ngói mũi. Cửa lăng được xoay lại nhìn hướng đông nam (Cùng hướng với Mộ Tổ khi còn ở ngoài nghĩa trang Đồng Ninh). Hai bên vẫn là 2 cây hoa đại xanh ngát phủ bóng mát quanh lăng. Một năm sau đó gia đình các con ông Phan Văn Chư đã cúng tiến, lắp dựng Bia Thủy Tổ và tu sửa phần Ban thờ trên Lăng Tổ. Bia trên Lăng Tổ có ghi chữ “LĂNG THỦY TỔ” phía dưới là hai hàng chữ ghi danh “Thủy tổ khảo Phan Đắc Môn tự Phúc Lương - Phủ Quân” và “Thủy tổ tỷ Trần Thị Hiệu diệu Từ Nhang - Nhụ Nhân”.
Lăng thủy tổ sau khi đại trùng tu năm 2009
Trong đợt trùng tu nâng cấp khuôn viên Từ đường năm 2022 do mở đường mới chạy qua làng, toàn bộ sân, Lăng Tổ, tường bao, cổng, và các công trình phụ trợ đều phải nâng cao, xây dựng mới cho phù hợp với cảnh quan và công trình mặt đường lớn.
Riêng lăng Thủy tổ giữ nguyên phần âm, nâng bệ thờ lên cao khoảng 0,5m, giữ nguyên phần mái, kết cấu và hình dáng cũ, đảm bảo chắc chắn, trang nghiêm, đẹp đẽ. Xung quanh lăng trồng hàng cây, hoa xanh, hai cây hoa đại được di chuyển ra phía hai bên cổng Nhà thờ để lâu dài không ảnh hưởng đến Lăng Tổ.
Lăng thủy tổ sau lần tôn tạo năm 2022
Các công trình phụ trợ
Cổng Nhà Thờ
Được xây dựng mới sau khi nâng sân Nhà thờ, cổng Nhà thờ được thiết kế trang trí đẹp và bề thế. Trên cổng có ghi bảng chữ “PHAN TỘC Từ đường “. Hai bên cổng bên ngoài là đôi câu đối chuyển từ trong Nhà thờ ra ghi chữ là:
“Đức thừa tiên tổ thiên niên thịnh
Phúc ấm nhi tôn vạn đại vinh”
Cổng Nhà thờ sau lần tôn tạo năm 2022
Hai bên cổng Nhà Thờ phía trong có đôi câu đối chuyển hai bên cột Đồng trụ ra ghi chữ:
“Phan An Bắc địa danh truyền diễm
Tản Đà Nam Việt đắc kỳ xương”
Đôi câu đối này do gia đình cụ Phan Trọng Hậu cung tiến.
Tường bao
Tường bao quanh phía ngoài Từ đường sát gianh giới với vỉa hè của đường mới. Có 4 ô tường được đắp vẽ bốn bức phù điêu bằng gốm về các hình tượng bà nữ tướng Lê Chân - người đã có công Hải Tần phòng thủ, tạo lập chốn An Biên xưa, và các di tích lịch sử chùa, đình, miếu của Đà Cụ thôn xưa - An Đà ngày nay.
Những bức phù điêu ở tường bao Nhà thờ Họ
Những công trình đẹp đẽ trên đều do bàn tay của những người thợ trong Họ An Đà xây đắp, tạo lập.
Những người con Họ Phan An Đà tôn tạo Lăng Tổ
Những người con Họ Phan An Đà tôn tạo cho Nhà thờ Họ
Các công trình phụ trợ khác
Các công trình phụ trợ khác trong khuôn viên Từ đường qua các thời kỳ đều được tôn tạo, nâng cấp đẹp đẽ, khang trang, phù hợp với cảnh quan và thuận tiện cho việc tổ chức cúng giỗ Tổ Tiên và sinh hoạt cộng đồng.
Các thiết chế quy định truyền thống trong ngày lễ, giỗ
Từ xa xưa – họ Phan An Đà đã lưu giữ và duy trì 3 ngày giỗ - lễ quan trọng trong năm với nghi thức Tế Tổ theo phong tục truyền thống từ nhiều đời. Đó là các ngày lễ quan trọng:
1 Lễ giỗ Tổ - Ngày 7/2 Âm lịch
2 Lễ cúng Hậu phối – Ngày 15/8 Âm lịch
3 Lễ Chạp Tổ - Cúng tất niên – Ngày 15 chạp.
Từng ngày lễ - Giỗ đều có thiết chế riêng theo truyền thống từ các cụ xưa để lại như:
Giỗ Tổ 7/2 có đọc chúc văn khấn bái Thuỷ Tổ và các bậc Cao Cao Tiên Tổ,
Cúng Hậu Phối ngày 15/8 Âm Lịch có văn khấn thỉnh mời Thuỷ Tổ, Cao Cao Tiên Tổ và có danh sách hậu phối các chân linh người trong họ qua đời được thỉnh mời về nhà thờ Họ thụ hưởng lễ vật do con cháu cung tiến. Có lễ khấn mời khao lao chúng sinh.
Cúng chạp Tổ có văn khấn mời Tổ Tiên và các quan thổ địa – Thành Hoàng … là ngày cúng tất niên của họ.
Lễ Cáo Yết :
Trước các ngày Giỗ - Lễ chính, Ban khánh tiết làm lễ cáo yết mời Tổ Tiên về Tổ đường thụ lễ sau khi đã chuẩn bị đầy đủ nghi thức trên các ban thờ Tổ.
Dâng hương Lăng Tổ:
Theo thông lệ từ khi Lăng mộ Tổ được chuyển về đặt tại khuôn viên Từ Đường, trước khi vào tế Tổ trong nhà Thờ, ban tế thực hiện việc dâng hương Lăng Tổ.
Sắp lễ :
Tuỳ theo từng ngày Giỗ - Lễ, thư ký Họ sắp lễ trên các ban thờ theo quy định truyền thống gồm: hương, đăng, hoa quả, tiền vàng, rượu, thịt (các mâm cỗ truyền thống).
Bản quy định sắp lễ của Họ
Trang phục ban tế:
Từ nhiều đời nay, trang phục tế Tổ truyền thống của họ Phan An Đà là áo lương – khăn xếp (màu thẫm).
Trang phục ngày Giỗ Tổ
Tế Tổ:
Trước khi vào canh Tế - Chủ tịch Hội đồng Gia Tộc phân công từng người, từng việc trong Ban Tế (Từ 10 đến 12 người) theo các vai Tế được phân công gồm:
Người dâng hương: Là Chủ tịch Hội Đồng hoặc người cao tuổi trong họ.
Đai Bái: Trước là Trưởng tộc- Sau là các con cháu là trưởng trong các chi, ngành, là người có tư cách phẩm chất và đáp ứng các tiêu chí truyền thống, tập tục của họ.
Người đọc Chúc Văn (trong Giỗ Tổ) và thêm một người đọc danh sách Hậu Phối (trong lễ cúng Hậu Phối)
Đông – Tây xướng (2 người)
Tiến Tước – Dâng rượu ban trên (2 người)
Quân Hiến – Dâng rượu ban dưới và ban Tả Hữu (4 người).
Trống chiêng (2 người).
Đọc Chúc Văn Ngày Tế Tổ
Trước khi vào tế Tổ - Chủ tịch HĐ phải chuẩn bị Chúc Văn – Văn Khấn, ghi ngày tháng Giỗ - Lễ, tên đại bái, thư ký vào Văn Sớ để trình bày lên Ban Thờ Tổ.
Sau khi Ban Tế hoàn tất canh tế - lễ tạ, các thành viên gia đình trong họ cùng vào lễ Tổ.
Sau mỗi lần Giỗ - Lễ, các con cháu trong họ cùng thụ lộc Tổ tại sân Từ Đường.
Các Lễ khác:
Sau mỗi lần Giỗ - Lễ, các con cháu trong họ cùng thụ lộc Tổ tại sân Từ Đường.
Tối 30 Tết: Theo tập tục từ nhiều đời, tối 30 Tết Nguyên Đán các thành viên trong hội đồng gia tộc đều tập trung ở Nhà Thờ Họ để làm lễ giao thừa, mời Tổ Tiên về ăn tết, mừng năm mới.
Các ngày mồng 1, rằm trong tháng: Thư ký họ đều sắp lễ dâng hương lễ Tổ tại Nhà Thờ và Lăng Tổ.
Các đồ thờ tự trong nhà Thờ đều được quản lý, giữ gìn sạch đẹp an toàn và chỉ được dùng vào các ngày Giỗ - Lễ của Họ.
Thụ Lễ tại sân nhà Thờ Ngày Tế Tổ
